Maya Uygarlığı Neden Çöktü? Bu Sorunun Cevabı Kolay Değil

Maya uygarlığı, Orta Amerika’nın yağmur ormanları içinde yükselen görkemli piramitleri, gelişmiş takvimleri ve etkileyici taş anıtlarıyla tarihin en dikkat çekici uygarlıklarından biriydi. Ancak bu güçlü kentler, 900 yılına gelindiğinde büyük ölçüde terk edilmişti. Peki Maya uygarlığı neden çöktü? Bu sorunun cevabı uzun süre sanıldığından çok daha karmaşıktır.

John Lloyd Stephens, 1840’ta Honduras’taki Copan kalıntılarıyla karşılaştığında gördüğü şeyi “karanlık, nüfuz edilemez bir gizem” olarak tanımlamıştı. Stephens, eski Mayaların kayıp kentlerini bulma umuduyla katır ve kano ile yolculuk etmiş, ardından yağmur ormanlarında yol açarak ilerlemişti.

Sonraki üç yıl boyunca Güney Meksika ve Orta Amerika’da kırktan fazla kalıntı daha keşfetti. Ormanın içinde gizlenen bu yerlerde saraylar, piramitler ve hiyeroglifi andıran yazılarla kaplı anıtsal taş heykeller vardı. Stephens, bunların sıradan kalıntılar olmadığını hemen anladı. Karşısında, etkileyici bir uygarlığın izleri duruyordu.

Stephens’ın ardından gelen arkeologlar da aynı sonuca vardı. Anıtların üzerindeki bazı işaretler çözüldüğünde bunların sayı olduğu anlaşıldı. Bu sayılar, Mayaların gelişmiş matematikçiler olduğunu gösteriyordu.

Mayalar, milyonlarca yıl geriye uzanan takvimler oluşturmuş, karmaşık astronomik hareketleri dikkatle kaydetmişti. Bu nedenle dönemin önde gelen araştırmacıları, Mayaların özellikle yöneticilerinin derin bir entelektüel kültüre sahip olduğunu düşündü.

Bu bakış açısı zamanla daha romantik bir Maya imgesine dönüştü. Sylvanus Morley ve J. Eric Thompson gibi etkili arkeologlar, Maya kalıntılarının çevresinde görünür savunma yapıları bulunmadığını vurguladı.

Onlara göre bu kentler askeri merkezler değil, kutsal alanlardı. Böylece Mayalar, uzun süre barışçıl, düşünceye ve gökyüzüne yönelmiş bir halk olarak tasvir edildi.

Ancak anıtların üzerindeki tarihler başka bir soruyu gündeme getirdi. Copan’da kaydedilen son tarih, Maya takviminden çevrildiğinde MS 820’ye karşılık geliyordu. Diğer büyük kentler de onu izledi. Naranjo’da son tarih 849, Caracol’da 859, Tikal’de ise 879’du. 900 yılına gelindiğinde büyük güney Maya kentleri büyük ölçüde terk edilmişti. Bu durum, asıl gizemi doğurdu. Maya uygarlığı neden çökmüştü?

Maya Uygarlığı Neden Yok Oldu?

Bu çöküşü Aztekler ya da İnkalar örneğinde olduğu gibi İspanyol fatihlerin saldırısıyla açıklayamayız. Çünkü Mayalar, büyük kentlerini Kolomb’un yolculuğundan yaklaşık 600 yıl önce terk etmişti.

Arkeologlar, başka bir yerli uygarlığın Maya kentlerini yıktığını gösteren açık kanıtlar da bulamadı. Bu nedenle birçok araştırmacı çevresel açıklamalara yöneldi. Morley, Mayaların tarım alanı açmak için ormanları sürekli yok ettiğini ve sonunda işlenecek arazi bulamadığını öne sürdü.

Başkaları deprem, kasırga ya da uzun süreli kuraklık gibi doğal felaketleri gündeme getirdi. Bazıları sıtma ve sarıhummayı da olası nedenler arasında saydı.

Fakat bu açıklamaların ortak bir sorunu vardı. Araştırmacılar hiçbirini güçlü kanıtlarla destekleyemiyordu. Maya uygarlığı gibi büyük ve örgütlü bir yapıyı yıkacak ölçekte bir çevresel felaket yaşandıysa, bunun arkeolojik kayıtlarda belirgin izler bırakması beklenirdi. Uzun süre böyle bir iz bulunamadı.

Thompson bu noktada farklı bir açıklama geliştirdi. Ona göre Orta Meksika’dan ya da Körfez Kıyısı’ndan gelen daha az gelişmiş bir halk, Yucatan Yarımadası’ndaki kuzey Maya kentlerine girmiş ve buradaki yöneticileri devirmiş olabilirdi. Thompson bu olayı doğrudan bir askeri istila olarak değil, daha çok kültürel bir istila olarak görüyordu

Yine de bu gelişmenin Maya dünyasındaki siyasal ve dinsel düzeni bozduğunu düşünüyordu. Ona göre kuzeyde başlayan bu sarsıntı güneye de yayılmış, Maya köylülerini yöneticilere karşı harekete geçirmişti.

Bu görüşü destekliyor gibi görünen bazı bulgular vardı. Arkeologlar, Yucatan’daki bazı Maya kentlerinde onuncu yüzyıla tarihlenen Orta Meksika tarzı turuncu çömlekler buldu. Kısa süre sonra bölgede Körfez Kıyısı etkisi taşıyan mimari örnekler de ortaya çıktı.

Maya Uygarlığı Gerçekte Neden Çöktü?

Daha güçlü bir alternatif bulunmadığı için Morley ve Thompson’ın fikirleri uzun süre Maya araştırmalarına yön verdi. Ancak 1960’lar ve 1970’lerde bu tablo değişmeye başladı. Dilbilimciler, Maya yazısında yalnızca sayıları değil, sözcükleri de çözmeyi başardı. Bu gelişme, Maya uygarlığına dair yerleşik bakışı kökten değiştirdi.

Çeviriler, Mayalar hakkındaki eski barışçıl toplum imgesini büyük ölçüde yıktı. Metinler, askeri stratejilerden, kanlı savaşlardan ve düşman esirlerinin kurban edilmesinden söz ediyordu. Maya yöneticileri yalnızca gökyüzünü, takvimleri ve evrenin matematiğini düşünen rahipler değildi. Aynı zamanda zaferlerini anıtlara kazıtan savaşçı hükümdarlardı. Maya yazıtlarının büyük bölümü de bu askeri başarıları belgeliyordu.

Bu bulgularla birlikte savaş, Maya uygarlığının çöküşünü açıklayan önemli nedenlerden biri olarak öne çıktı. Belize ve Guatemala’daki kazılarda bulunan silahlar, yanık izleri ve şiddete dair kalıntılar, Maya kentleri arasında ciddi çatışmalar yaşandığını gösteriyordu. Bazı araştırmacılar, bu sürekli savaş ortamının kentleri zayıflattığını ve nüfusun hızla azalmasına yol açtığını savundu.

Fakat savaş tek açıklama değildi. 1990’lardan itibaren iklim araştırmaları, aynı dönemde şiddetli kuraklıklar yaşandığını gösterdi. Göl tortularında bulunan kimyasal izler, 800 ile 1000 yılları arasında su seviyelerinin ciddi biçimde düştüğünü ortaya koyuyordu. Bu kuraklıklar tarımı zayıflatmış, kıtlık ve hastalık riskini artırmıştı.

Sonuç Olarak

Bugün çoğu araştırmacı Maya uygarlığı çöküşünü tek bir nedene bağlamıyor. Bazı kentler hızla terk edilirken, Yucatan’ın kuzeyindeki bazı Maya kentleri daha uzun süre ayakta kaldı. Bu da çöküşün her yerde aynı anda ve aynı biçimde yaşanmadığını da gösteriyor.

Bu nedenle Maya uygarlığının çöküşü bugün hâlâ bütünüyle çözülmüş değildir. Ancak artık araştırmacılar onu tek bir felaketin sonucu olarak değil, uzun süren ve farklı bölgelerde farklı biçimler alan karmaşık bir çözülme süreci olarak görüyor.

Kaynaklar ve ileri okumalar için:

• Why did the Maya civilization collapse?; yayınlanma tarihi:12 Eylül 2021; Bağlantı: https://www.livescience.com/
• Wrobel, Gabriel & Helmke, Christophe & Gibbs, Sherry & Micheletti, George & Stanchly, Norbert & Powis, Terry. (2019). Two Trophy Skulls from Pacbitun, Belize. Latin American Antiquity. 30. 218-223. 10.1017/laq.2019.1.

YolveMacera