Dünya haritasına baktığımızda yedi kıta görürüz. Ancak Pasifik Okyanusu’nun güneybatısında, neredeyse bütünüyle suyun altında kalan dev bir kara kütlesi daha uzanır: Zelandiya.
Yaklaşık 4,9 milyon kilometrekarelik bir alan kaplayan Zelandiya, Madagaskar’ın yaklaşık altı katı büyüklüğündedir. Buna rağmen kıtanın yaklaşık yüzde 95’i okyanusun altında kaldığı için geleneksel haritalarda görünmez. Yeni Zelanda ve Yeni Kaledonya, bu dev kara kütlesinin su yüzeyine ulaşan en yüksek bölümleridir.
Bilim insanları Zelandiya’nın sıradan bir ada topluluğu ya da okyanus tabanı olmadığını uzun süredir biliyordu. Ancak kıtanın sınırlarını, jeolojik yapısını ve oluşum öyküsünü ortaya çıkarmak yüzlerce yıl sürdü.
O dönemde Avrupalılar dünyanın bu bölümünü henüz pek tanımıyordu. Buna rağmen güney yarımkürede büyük bir kara kütlesinin uzandığına kesin gözüyle bakıyorlardı. Haritalarda Terra Australis adıyla gösterdikleri bu gizemli kıtayı bulmak için pek çok denizci yola çıktı.
Abel Tasman da 1642 yılında iki küçük gemiyle bu bilinmeyen toprakları aramaya başladı. Aylar süren yolculuğun ardından Yeni Zelanda’nın Güney Adası’na ulaştı.
Zelandiya Nasıl Keşfedildi?
Ancak Tasman ve mürettebatı kıyıya çıktıkları insanlarla barışçıl bir ilişki kuramadı. Māori savaşçılarıyla yaşanan çatışmada mürettebattan dört kişi hayatını kaybetti. Tasman bunun üzerine koya Moordenaers, yani “Katiller Koyu” adını verdi.
Tasman aslında aradığı büyük güney kıtasının su üzerinde kalan parçalarından birini bulmuştu. Fakat okyanusun, Zelandiya’nın yaklaşık yüzde 95’ini örttüğünü bilmiyordu. Bu yüzden karşısındaki adaların çok daha büyük bir kara kütlesinin zirveleri olduğunu anlayamadı.
Tasman’dan bir asırdan uzun süre sonra James Cook da güney yarımküreye gönderildi. Cook, Yeni Zelanda kıyılarını haritalandırdı fakat adaların altında uzanan Zelandiya’yı o da fark edemedi.
Zelandiya’nın varlığına ilişkin ilk güçlü jeolojik ipuçlarından biri 1895 yılında ortaya çıktı. İskoç doğa bilimci James Hector, Yeni Zelanda’nın güneyindeki adaları araştıran bir keşif gezisine katıldı.
Adaların kayalarını ve jeolojik yapısını inceleyen Hector, Yeni Zelanda’nın geçmişte güneye ve doğuya doğru uzanan çok daha büyük bir kara parçasının kalıntısı olduğu sonucuna vardı. Ona göre bugün gördüğümüz adalar, okyanusun kapladığı bu eski kıtanın üzerinde yükselen dağların zirveleriydi.
Hector, bugünkü Zelandiya fikrine oldukça yaklaşmıştı. Ancak dönemin teknolojisi bilim insanlarının okyanus tabanını ayrıntılı biçimde incelemesine izin vermiyordu.
Bu yüzden araştırmacılar kara kütlesinin sınırlarını ve büyüklüğünü uzun süre belirleyemedi. 1960’lardan itibaren gelişen ölçüm yöntemleri deniz tabanını daha ayrıntılı göstermeye başlayınca Zelandiya araştırmaları da hız kazandı.
1960’lardan itibaren gelişen ölçüm yöntemleri, bilim insanlarının deniz tabanını daha ayrıntılı incelemesini sağladı. Araştırmacılar zamanla Yeni Zelanda ve Yeni Kaledonya çevresinde uzanan kara kütlesinin sıradan bir okyanus tabanı olmadığını fark etti. Bölgenin kabuğu, okyanus kabuğundan daha kalın ve daha çeşitli kayaçlardan oluşuyordu. Ayrıca çevresindeki derin okyanus tabanından belirgin sınırlarla ayrılıyordu.
Zelandiya Kıtası Nasıl Oluşmuştu?
Jeologlar bu bulguların ardından Zelandiya’nın bağımsız bir kıtanın temel özelliklerini taşıdığını savunmaya başladı. 2017 yılında yayımlanan kapsamlı bir çalışma, yaklaşık 4,9 milyon kilometrekarelik bu kara kütlesinin ayrı bir kıta olarak değerlendirilmesi gerektiği görüşünü güçlendirdi. Ancak Zelandiya’nın haritasını tamamlamak için kıtanın kuzeyindeki geniş ve ulaşılması zor bölgeleri de incelemek gerekiyordu
Araştırmacılar, Fairway Sırtı ile Mercan Denizi arasındaki deniz tabanından kaya örnekleri topladı ve manyetik izleri inceledi. Böylece Zelandiya’nın kuzey bölümündeki başlıca jeolojik yapıları belirledi. Bilim insanları 2023 yılında kıtanın genel jeoloji haritasını tamamladı.
Toplanan örnekler Zelandiya’nın karmaşık geçmişine de ışık tuttu. Araştırmacılar yaklaşık 95 milyon yıllık kumtaşlarının yanı sıra 130 milyon yıl öncesine kadar uzanan granit ve volkanik kaya parçaları buldu. Bazaltların ise yaklaşık 40 milyon yıl önce oluştuğunu belirledi. Bu farklı yaşlar, Zelandiya’nın tek bir olay sonucunda ortaya çıkmadığını gösteriyordu
Zelandiya bir zamanlar Avustralya ve Antarktika’yı da içine alan Gondvana adlı dev kıtanın parçasıydı. Bu kara kütlesi, yaklaşık 55 milyon yıl önce Gondvana’dan tamamen ayrıldı. Okyanus suları da incelen kabuğun üzerini zamanla kapladı.
Zelandiya’nın jeolojik öyküsü ayrılmayla da sona ermedi. Pasifik ve Avustralya levhaları arasındaki sınır, yaklaşık 45 milyon yıldır kıtanın içinden geçiyor. Levhaların hareketi kara kütlesini sıkıştırdı, kırdı ve biçimlendirdi. Bugün Yeni Zelanda’daki dağlar, depremler ve volkanik hareketler de bu hareketli geçmişin izlerini taşıyor.
Bilim insanları artık yalnızca Zelandiya’nın sınırlarını belirlemekle yetinmiyor. Kıtanın üzerindeki tortul havzaları da araştırıyorlar. Bu havzalarda biriken katmanlar geçmiş iklimler, okyanus akıntıları, dağların oluşumu ve bölgedeki canlı çeşitliliği hakkında bilgi taşıyor. Başka bir deyişle Zelandiya, okyanusun altında kaybolmuş bir kıtadan çok, Dünya’nın milyonlarca yıllık geçmişini saklayan dev bir jeolojik arşiv niteliği taşıyor.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Scientists Retrace Geological History of Zealandia, Earth’s Eighth Continent. Yayınlanma tarihi: 25 Eylül 2024. Kaynak site: ZME Sceince. Bağlantı: Scientists Retrace Geological History of Zealandia, Earth’s Eighth Continent
YolveMacera
