Yok Olan Bir Kültür: Eskimolar

“Eskimo”, Kanada’dan Alaska’ya, Grönland’dan Kuzey Asya’ya kadar Kuzey Kutbunun dört bir yanına yayılmış; fiziksel görünüşleri, dilleri, mitolojileri, sanatları, üretim araçları ve ilişkileri büyük benzerlikler gösteren pek çok halkın (Allivik, Copper, Netsilik, Polar, Iglulik, Aleut, Chukchi, Koryak, Cugach, Kobuk) genel adıdır. Kimi Eskimo toplumların dilinde “Eskimo” terimi melek anlamına yakın düşüyor.

İçinde yaşadığımız, bir kaç yüzyıllık geçmişi olan sanayileşmiş toplum, insanlık tarihinin sadece onbinde biridir;bu tarihin %99’unda biz insanlar derleyici ve avcıydık ve göçebe bir hayat sürüyorduk. Eskimolar 12 000 yıl öncesine kadar hüküm sürmüş avcı-derleyiciliğin yakın zamana dek kendini koruyabilmiş örneklerinden biridir. Ancak günümüzde özellikle Alaska eskimolarında bu sayfa artık kapanmıştır.

Eskimo avcıları onlarca kilometre kamp yerinden açılır, belirledikleri av bölgesinde bir kaç hafta kalır, yeterince avlandıktan sonra eti kurutup, köpeklerin çektikleri kızaklarıyla konak yerine taşırlardı. Konaklama yerindeki topluluk kimi kez tek aileye kadar inebilirdi.

Geçimleri hemen tümüyle denize ve deniz memelilerine bağlıydı. Yakın geçmişlerine dek orman ürünlerinden yararlanmayan tek derleyici-avcı halk onlardı. Sıcaklığın eksi altmış derecenin altına düştüğü ormansız coğrafya koşullarında geliştirdikleri teknolojinin diğer derleyici-avcı toplumlarla kıyaslığında belirgin üstünlüğü göz kamaştırıcıydı.

Kimi Eskimo toplumlarında kadınlar da ava katılırdı. Derleyicilik ve avcılık biçimindeki geleneksel emek bölümü, avcılık içerisine sığışmıştı. Kadınlar avlanma sürecine farklı bir işlevle katılırlar; örneğin, sandalla avlanırken kadın sandalın dengelenmesi işini üstlenir, erkek zıpkın fırlatırdı. Ama avcılık asıl olarak erkeğin işidir. Bu toplumlarda avcılığın hakim geçim yolu olması kendini erkek nüfusa verilen önemde belli eder. Eskimolarda kız bebekler yaygın bir biçimde öldürülürdü. Erkek nüfusunun daha büyük olması eşleşme biçimlerine etkilerde. Çok kocalı evlilik ve eş değiştirme yaygın olarak gözlemlenirdi bu toplumda. Uzun av seferi için karısıyla birlikte yola koyulan erkek karısının gebe, hasta, yaralı olması durumunda arkadaşından karısını rica edebilir. Ya da uzaktaki ailesini görmek isteyen kadın bir avcıdan birlikte gitmeyi isteyebilir. Bunun kıskançlık konusu olması bir yana, tersine, sıkı arkadaşlığın belirtiiydi. Dahası bu yolla yardım etmek toplumsal bir görevdi. Ama aynı ilişki izinsiz kurulacak olursa zina kapsamına girerdi. Bu toplumda zina hırsızlık olarak kabul edilirdi. Aralarındaki olası çatışmanın sebebi genelde,  çocukları doğuran, emziren, büyüten, yiyeceği yenmeye hazırlayan, deriyi tabaklayıp giysi üreten, sepet ören kadınlardı. Bunun dışındaki konularda Eskimolar fazla çatışmaya girmezlerdi.

Kara ve deniz hayvanlarının avlandığı arazi üzerinde ya da yerleşim alanı üzerinde kişilerin ya da toplumların birbirleri karşısında ayrıcalıklı hakları yoktu. Her toplumun tanımlı bir toprağı bulunmakla birlikte kesin sınırı belirlenmemişti. Obalar arası ziyaretler armağanlaşma şenliği biçiminde olurdu. Armağan vermek, verilen kişiyi akraba yakınlığına yükseltirdi.

Kuzey Alaska kıyı Eskimolarının yaşama koşulları Kuzeybatı Amerika kıyı kızılderililerine benzer ve onlardan kültürce kuvvetle etkilenmişlerdir. Onlar gibi görece oturgan bir yerleşim örüntüsü sergilerler. Kimi aileler av ve kara memelilerini avlamak için yaz kamplarına taşınırlar, diğerleri kış köylerinde kalıp deniz memelilerini avlarlar. Eskimolarda şeflik kurumsallaşmamıştır. Çalışkanlığıyla, cömertliğiyle, ustalığıyla, konuşmacılığıyla, deneyimliliğiyle ve barışçılığıyla toplumsal saygınlık kazanan kişi önder konumundadır; öğüdü dinlenir fakat itaat edilmezdi.

Ama Alaska Eskimolarında durum biraz değişikdi. Oba içerindeki en geniş aile başı tüm obaya önderlik ederdi. Daha çok birikim yapan ve birikimini cömertçe dağıtan geniş aile diğerleri arasından sivrilirdi. Bölüşüm, kendisinin ve ailesinin özel ayrıcalığı olmayan şef tarafından tüm obayı oluşturan bireyler arasında yapılırdı. Şef şenlikler düzenler, ritüel ve törenleri yönetirdi.  Bu şölenler Kuzeybatı Kıyı kızılderililerinin potlaç şenliklerini andırır; en fazla veren, en yüksek toplumsal prestij edinirdi. Bireyler ve aileler arasında derecelenme yaratıcı bu uygulamaya rağmen hiçbir Eskimo toplumu sınıflara, kastlara bölünmemişti; erkeklerin kadınlar karşısında statü üstünlüğü dışında zümresel bir tabakalaşma oluşmamıştır.

Eskimoların düşünce dünyalarında çalışma ve emek, doğa ve insan diye bölünmemiştir. Uslamlama süreci maddi olan ile hayali olanı birlikte kuşatır. Polar Eskimosu şöyle düşünür: “Ayılar yoktur, çünkü buz yoktur; buz yoktur çünkü yeterli rüzgar yoktur; çok rüzgar yoktur, çünkü töreye aykırı davrandık.”Eskimoların mitleri, tabuları bu tür düşünüş örnekleriyle doludur.

18’in yüzyıldan bu yana Rus işgaline uğrayan Alaska Eskimoları gibi Eskimoların hepsi modern toplumların hışmına uğramış bulunuyor günümüzde. Artık kar evler inşa etmiyorlar, metal araç gereç kullanıyorlar, parayla alışveriş yapıyorlar, geleneklerinin inançlarının bir çoğunu korumakla birlikte, eşitlikçi ortaklaşmacı davranış biçimlerini yitirip giderek bize benziyorlar.

Mustafa Cemal

Atlas sayı:44 – Kasım 1996

Paylaşmak İsterseniz...

Bunlara da Göz Atın

Karıncalardan Örnek Alınası Bir Davranış

Onlardan öğreneceğimiz çok şey var gibi… Dünyanın hemen hemen her yerinde yaşayan ve istilacı bir …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir